كتاب‌خواری

همانی را بگو که باید بگویی !

2010-02-07T11:05:00.001+03:30

من اصلا آدمِ خوره‌ی کتاب نیستم. دلم می‌خواهد نوشته ها را فقط بچشم و بگذارم‌شان کنار. یعنی انگشت شمارند کتاب‌هایی که تا آخر خوانده باشم‌شان. شاهدم هم انبوه کتاب‌های نیم‌خوانده ای است که کنار تخت‌ام تلنبار شده‌اند. «روح پراگ» اما توانست خیلی زود حساب‌اش را از آن‌ها جدا کند. او اصلا وارد این بازی نشد. کتاب شامل مقالات و نوشته‌هایی اغلب کوتاه درباره‌ی همه چیز است. مقاله‌ها پر است از نشانه‌هایی که قادرند تصویر دَورانی از تاریخ یک شهر را برای ما تصویر کنند. اولین مقاله‌های کتاب در مورد کودکی کلیماست و زندگی او در اردوگاه‌های آواره‌های یهودی و باقی مقالات شرح تجربه‌ها و دریافت‌های دست اول او است از زندگی، مرگ، جنگ، خوشبختی، سیاست، زبان، معماری، تجارت و فرهنگ مردم پراگ و البته به انضمام مقالاتی در مورد شخص فرانتس کافکا.

در هر صفحه چند سطری هست که زیرش خط کشیده‌ام. جمله های نغض و قرصی که برای نقل شان نیاز به مقدمه و موخره ندارم. و دوباره خواندن و مرورشان همیشه با تکان دادنِ سر، هم‌راه می‌شود. از بس که کلمات توانسته‌اند درست همانی را بگویند که می‌خواهند بگویند. مثلا: « وقوف به این امر که ممکن است فردا به قتل برسید موجب پدید آمدن آرزومندی شدیدی برای زنده ماندن می شود؛ آگاهی از این که کسی که دارید با او حرف می‌زنید، و ممکن است به او علاقمند باشید، شاید همین فردا کشته شود، به وحشت از صمیمیت می‌انجامد. شما در خودتان نوعی دیوار می‌سازید و ضعف‌ها و شکنندگی‌هاتان را در پشت آن پنهان می‌کنید: عمیق‌ترین احساسات‌تان، روابط‌تان با آدم‌های دیگر، و به خصوص با آن‌هایی که به شما از همه نزدیک‌ترند. این تنها راه تاب آوردن وداع‌های پی در پی، آکنده از نومیدی، و ناگزیر است».

کلیما از آن آدم‌هایی است که رگه‌هایی از طنازی را ذاتا دارد؛ و به خوبی تناقضات را کنار هم می‌بیند. او اصلا خودش را درگیر زبان نمی‌کند. اتفاقات تکان دهنده و موقعیت‌های فاجعه‌بار را با زبان ساده بیان می‌کند. او چهار سال از کودکی اش را در اردوگاه نازی ها گذرانده، و مهم تر از آن اینکه او اهل چک است. کشوری میان شوروی و آلمان. محل نبرد حکومت‌ِ کمونیستی و نازی؛ و این یعنی داشتن موقعیت‌هایی متفاوت و منحصر به فرد در سراسر زندگیِ یک نویسنده. خواندنی ترین و به یادماندنی ترین مقالاتِ کتاب هم همان‌هایی هستند که درباره خود و زندگی‌اش نوشته است.

با کسی رودربایستی ندارد؛ مثلا در مقاله ی گفتگو با روزنامه نگارها می‌گوید: «سوال دوم به وضعیت اقتصادی کشور مربوط می‌شود. من در این زمینه تخصص ندارم، اما برایش مهم نیست، دوست دارد نظرم را بشنود. حرف هایی را که در میزگرد تلویزیونی دیشب شنیده ام، تکرار می‌کنم».

او درباره چک، پراگ، حکومت‌ها و بیش از همه درباره‌ی فرهنگ صحبت می‌کند اما مقالات تشابه زیادی به مکان‌ها و زمان‌های مختلف دارد. او بیرون گود ایستاده و موقعیت‌ها را توصیف می‌کند و خودش می‌گوید: «سخن گفتن از موضوعی، چیزی که مستقیماً بخشی از هویت شخصی را تشکیل می‌دهد. در این‌صورت چه کسی بهتر از من می‌تواند درباره "من" حرف بزند»

کلیما سال‌ها در تبعید و مهاجرت اجباری بوده، و حکومت سال‌ها او را در کشور خودش ممنوع‌القلم کرده بود. اما همه‌ی این‌ها بر تجربه‌های او افزوده و نوشتن را، و به‌ویژه ادبیات را، از نگاه او به مهم‌ترین دستاورد بشری تبدیل کرده است: « اثر ادبی چیزی است که مرگ را ناچیز می‌شمارد». او مفصل درباره‌ی بدترین نوع حکومت سیاسی نوشته است. گویا بیشتر نوشته‌های داستانی و غیرداستانی کلیما حول محور توتالیتاریسم می‌گردد...

نوشته شده در نسیم بیداری

دشت بان

2009-10-16T00:21:00.001+03:30

پدر ناصر دشت‌بان است. انگار این شغل در خانواده‌شان موروثی است. با آمدن پدر از دشت‌بانی، ناصر و گلنار و بابابزرگ، همه‌شان با هم می‌روند که ماهی بگیرند. پدر می‌خواهد خبر باردار بودن مادر را به‌شان بدهد. اما توی شوق و سرخوشی خبر، یک‌هو چیزی سوت مانند و دنباله‌دار، شیشه‌ی تب‌دارِ آسمان قصر شیرین را خط می‌اندازد و می‌رود طرف "بابا یادگار" و همان‌جا است که قصه‌ی جنگ برای ناصر و خانواده‌اش کلید می‌خورد. داستان از اواخر شهریور 59 آغاز می‌شود و در زمستان - وقتی که فرمانده آن‌ها را به پشت جبهه حرکت‌ می‌دهد- ختم می‌شود.

وقتی جنگ شروع شد، اهالی مناطق غربی کشور از یک‌سو با دشمن رو در روی‌شان می‌جنگیدند و از طرفی با طبیعتی که با آن‌ها سر ناسازگاری داشت. شزایط سخت، زندگی در غار، حرکت در یخ‌بندان برای رسیدن به پشت جبهه و مبارزه با حیوانات وحشی چهره‌ی دهشتناک دیگری از جنگ را به رخ‌ می‌کشد که کمتر مردمی در شرایط جنگی آن را لمس کرده‌اند.
دشت‌بان روایت یک نوجوان از آوارگی در جنگ است. او داستان را از زبان گذشته روایت می‌کند و این‌ باعث می‌شود که راوی بزرگ و دانا جلوه کند. ناصر اطلاعات زیادی را در مورد حیوانات، رودخانه‌ها و کوه‌ها و درخت‌ها به خورد مخاطب می‌دهد که این اطلاعات در حوزه‌ی زندگی شهری نمی‌گنجد.
روایِ کتابِ دهقان به عمد از اصطلاحات بومی و اصطلاحات اصیل فارسی استفاده می‌کند. او اصطلاحات غریبی مانند "زیرجُلکی خندیدن"، "فحش چاروادار"، "رُمبیدن دیوار" یا "تَلم شدن انجیرها" را برای مخاطب‌ نوجوانش به طور مستقیم معنی نمی‌کند؛ اما صحنه‌ را به گونه‌ای توصیف می‌کند تا خواننده خودش بتواند درباره‌ی آن کلمه تصویرسازی کند. و البته به ‌کارگیری این اصطلاحات آن‌قدری نیست که موجب فرار یا آزار او بشود.
صفحه‌ی اول کتاب را که ورق می‌زنی، زیر عنوان دشت‌بان نوشته شده‌: رمان نوجوان. دشت‌بان اولین رمان از مجموعه‌ی "متون فاخر" انتشارات نیستان است.

کاپوچینو در رام‌الله

2009-01-24T12:38:00.001+03:30

کتاب را درست شبیه مترجم اولش -گیتا گرکانی- در یک گرمای بیش از حد می‌یابم و بر خلاف او، نه از یک مغازه‌ی زهوار در رفته در یک کشور عربی؛ بلکه از یک غرفه‌ی خیلی شیک و تر و تمیز در دقایق پایانی نمایشگاه کتاب دو سال پیش.

"کاپوچینو در رام الله" متن کوتاه‌شده‌ی ــ خلاصه ــ کتاب "شارون و مادر شوهرم" است. یادداشت‌های روزانه سُعاد امیری، که یک فلسطینی مسلمان‌زاده است. کتاب شرحی است از زندگی روزمره‌ی او در شرایط اشغال و رویارویی مداوم با ماموران و سربازان اسرائیلی که با وقایع مهم سیاسی‌ای همزمان شده. نوشته‌ها مربوط به سال‌های 1981 تا 2004 است:

"نوشته ها، با سفری که از مادرم جدا شدم آغاز شد؛ سفر از امان ــ شهری که در آن بزرگ شدم و بیشتر زندگی‌ام را در آن‌جا گذرانده بودم ــ به رام الله، شهری که در اشغال اسرائیل بود. سفری که قرار بود فقط شش ماه طول بکشد، به سفری برای همه‌ی عمر تبدیل شد. در رام الله زندگی کردم، کار کردم، عاشق شدم، ازدواج کردم و صاحب یک مادر شوهر شدم." ص2

البته شارون و مادر شوهری که خانم امیری از آن ها یاد می‌کنند نقش ظاهری چندانی در روایت‌ها ندارند. بلکه اثرات تصمیم‌ها و افکار آن‌هاست که تمام زندگی او را در چنگ خود دارد.

اولین قسمت کتاب با نام "حوصله نداشتم" شروع می‌شود. که سعاد امیری حوصله ندارد به ماموران امنیتی اسرائیلی درست جواب بدهد اما حوصله‌ی سرشاری دارد که آن را با جزئیات، برای خواننده شرح دهد.

"مامور که مطمئنا از حاضر جوابی من نه خشنود شده بود و نه قانع، دوباره پرسید: "تو چه‌طور در دمشق به دنیا اومدی؟" اصلا حوصله نداشتم برای‌اش توضیح‌ بدهم که در سال 1940 پدرم که از یافا به بیروت آمده بود، چه‌طور با دیدن مادر دمشقی‌ام دست و پای خودش را گم کرده بود، مادرم هجده ساله بود و پدرم سی و سه ساله. پدرم حدود دوازده سال قبل از دانشگاه آمریکایی بیروت فارغ التحصیل شده بود و مادرم هنوز ..."ص 4

سعاد امیری معمار، پژوهش‌گر و استاد دانشگاه است. سطرهای این کتاب چیزهایی را نشان می‌دهد که تا به حال نه در صحنه‌ها و کشتارهای تلویزیونی دیده‌ایم و نه در کتاب‌های مرکز مطالعات فلسطین و نه در موج‌های ضد صهیونیستی دست‌گیرمان شده است؛ البته اگر نگران دانستن درباره‌ی فلسطین بوده باشیم.

کتاب سرشار است از عبارت‌ها و کلمه‌هایی که سعی می‌کنند هر چه بیشتر نشان‌مان دهند که چگونه می‌توان جنگ و اشغال و زندگی روزمره را با هم عجین کرد. یا اصلا چگونه می‌توان در جنگ و اشغال زندگی کرد؟ پوچی قانون‌ها و سخت گیری‌های بی جا را فریاد می‌زند و اینکه چگونه مردم با تمام این اتفاقات کنار می‌آیند. مردمی که خیلی شبیه ایرانی‌ها، حتی در سخت‌ترین شرایط هم استعداد شوخی و طنازی‌شان گل می‌کند؛ چون تقریبا کار دیگری از دستشان بر نمی‌آید. و سعاد سعی می‌کند که در تمام این روزمرگی‌ها، بر خلاف جهت آب شنا کند؛ وقتی برای چند ساعتی حکومت نظامی به دلایل "انسانی"! لغو می‌شود، حاضر نیست از خانه بیرون برود؛ به نشانه‌ی اعتراض به تصمیم اسرائیل.

امیری آنچنان جزئیات وقایع را خوب توصیف می‌کند؛ که انگار تو هم در کنار او در رام‌الله زندگی می‌کنی و وقتی دارد سرباز اسرائیلی را ریشخند می‌کند و از صندلی عقب زل می‌زند به او؛ تو هم اگر به خودت بیایی می‌بینی گردنت به همراه او کج‌ شده است و داری دندان‌هایت را از روی خشم به ‌هم فشار می‌دهی.
"نمی‌دانم در آن لحظه چه بر سرم آمد. کلمه‌ی حاجیه، نابالغی صدای جیغ آن جوجه سرباز، مه و تاریکی، سرخوردگی هفته‌های حکومت نظامی...
سرم را از پنجره‌ی عقب بیرون بردم و زل زدم به آن سرباز کله پوک...

سرباز باز هم با نوک لوله‌ی تفنگ داخل صندوق خالی را می‌گشت. سرم را صد و هشتاد درجه چرخاندم و مثل جغد زل زدم به او. نمی‌توانستم جلوی خودم را بگیرم. آن‌قدر عصبانی بودم که هیچ چیز برایم مهم نبود. سرم فقط پنج، شش سانتی با سر سرباز فاصله داشت.

سرباز اعتراض کرد که "چرا زل زدی به من؟...

با خودم گفتم آشغال! ببین چه‌طوری با یک زل زدن از کوره در می‌روی. نمی‌دانم اگر به اندازه‌ی حقوقت حتی حقّ خرید کردنت، نادیده گرفته می‌شد یا اگر روستایت را با بولدوزر ویران می‌کردند یا خانه‌ات خراب شده بود یا مادرت در یک ایست بازرسی زایمان کرده بود... آن وقت چه می‌کردی؟ تو که فقط با یک نگاه کنترلت را از دست می‌دهی!

سرباز عصبانی تکرار کرد: "شنیدی چی گفتم؟" " ص 40

عبارت‌های عربی که در لابلای متن‌ آمده و کلمه‌ی "خلص" که امیری زیاد از آن استفاده می‌کند؛ نشانت می‌دهد که این مردم دارند با خون جگر تمام این روزها را می‌گذرانند. در سرتاسر کتاب سوالی دست بر دار ذهنت نیست؛ این‌که زندگی در فلسطین و رام الله یک بدشناسی بزرگ است یا یک امتحان الهی بزرگ؟ همان‌موقع که تو اجازه‌ی خروج نداری و سگ‌ات یک پاسپورت اسرائیلی دارد.

کاپوچینو در رام الله؛ نوشته‌ی سعاد امیری ، ترجمه‌ی لیلا حسینی، انتشارات روایت فتح، 1386

باتــــلاق یا دریــا؟

2008-08-25T10:39:00.001+04:30

اردلان بعد از 23سال، از خارج برگشته است؛ برای مراسم ختم پدرش. خانواده سالهاست که چشم انتظارش بوده‌اند؛ اما او آن‌قدر لفتش داده تا مادرش و بعد هم پدرش مرده. راوی که تا اواسط کتاب نمی‌دانیم اسمش سعید است، دوست صمیمیِ اردلان است.

داستان از روز سوم فروردین شروع می‌شود. روزی که پدر سعید- آقای دکتر- بارِ عام داده است تا همه برای عید دیدنی خدمتش برسند. بدون دسته گل و هدیه. او بسیار مقرراتی و دقیق است. سعید هم مانند دیگران به همراه اردلان، سالی یک‌بار! آن هم در همین روز می‌رود که پدرش را ببیند.

روزِ بارِ عام جناب دکتر، جهانگیر خان ــ که بعد از سکته‌ی‌ مغزی پدر اردلان، رتق و فتق امور او را به عهده گرفته است ــ و همسرش برای عرض ادب خدمت او می‌رسند. بنفشه – زن جهانگیر خان- شباهت زیادی به همای دوران کودکی اردلان و سعید دارد؛ اگرچه بنفشه یا هما یا منیژه برای نویسنده فرقی نمی‌کند.

"بیژن و منیژه" داستان سه دوستِ دوران کودکی است. اردلان، سعید و هما. سه همسایه‌. همه‌ی بچه‌های کوچه عاشق هما بوده‌اند. پدرها اما قدغن کرده بودند که پسرها با هما بازی کنند. آن‌ها همیشه با هم بوده‌اند تا این‌که کم کم از هم جدا می‌شوند و حالا در بزرگسالی دوباره به هم رسیده‌اند.

داستان پر از جزئیات و توصیفات مکرر است. فصل پنج داستان که درباره‌ی فضای خانه‌ها و موقعیت ساختمان‌ها توضیح می‌دهد، اوج این تکرار است. "مدرس صادقی" تمایل زیادی به توصیف دارد. فضاهایی که داستان در آن روایت می‌شود، با جزئیات زیادی بازسازی می‌شود و از این رو داستان حال و هوایی شبیه فیلم‌نامه به خود گرفته است.

شخصیت‌های داستان غالباً چهره‌هایی کلیشه‌ای و شعاری هستند. از هما گرفته تا اردلان و سعید. هما آدم مهربان، زیبا و دوست داشتنیِ داستان است؛ خیلی خوب و غیر واقعی. اردلان و سعید هم "باید" آدم‌های فهیمی به‌نظر برسند. مثلاً در نوجوانی‌شان آن‌قدر عشق‌ کتاب بوده‌اند که کتاب‌های مرجع کتابخانه را بلند می‌کرده‌اند. خصلتی که برای دو نوجوان بیست سال پیش کمی دور از ذهن است.

یا وقتی برای نشان دادن نظرشان نسبت به اوضاع و احوال روز کشور، چنان در استفاده از کلمات کلیشه‌ای و شعاری در بد جلوه دادن همه چیز و همه کس، زیاده روی می‌کنند؛ که طعم توصیفات داستان را تلخ می‌کنند.

رابطه‌ی پدر و پسر، رسیدن به رود و دریا نشانه‌های بارزی در آثار صادقی هستند. رود نشانه‌ای است که طرح جلد کتاب هم از آن الهام گرفته شده است: قایقی در کنار رودخانه.

رود در مهم‌ترین اثر مدرس صادقی – گاوخونی، برنده‌ی جایزه 20 سال ادبیات داستانی- نیز عنصر کلیدی‌ای به حساب می‌آید. اما رودِ گاو خونی به باتلاق می‌ریزد و رود بیژن و منیژه به دریا. در گاوخونی با نوعی روایت ذهنی روبرو هستیم: داستان مردی در توهم بود و نبود پدرش. در حالی ‌که در بیژن و منیژه کلیت داستان واقعی است. جز در معدود مواردی که راوی در خیالاتش غوطه‌ور می‌شود؛ که آن هم زیاد طول نمی‌کشد. و نیز در انتهای کتاب که داستان با ریتمی بسیار سریع روایت می‌شود و فضایی ذهنی به خود می‌گیرد.

در مجموع بیژن و منیژه بیشتر طعم فیلم‌فارسی می‌دهد. و این متفاوت از حال‌و هوای فیلم‌نامه‌ای کتاب است. داستان رابطه‌ی کلیشه‌ایِ میان زن‌ها و مردهاست. و نویسنده برای این‌که بتواند متفاوت جلوه کند؛ تنها آدم‌ها و شخصیت‌های داستان را زیادتر از تعداد شخصیت‌های معمول فیلم‌فارسی‌ها انتخاب کرده است وگرنه داستان؛ همان داستانِ پسرهایی است که عاشق دختران دوران کودکی‌شان هستند و عشق‌ها و احساسات کم و بیش پاکی که در بزرگ‌سالی قوام می‌گیرند و بازی با خوبی و خوشی به انتها می‌رسد. پایانی که صادقی از عهده‌ی آن هم به خوبی بر نیامده است.

بیژن و منیژه. جعفر مدرس صادقی. مرکز. بهار 1387

اصل مطلب

از عشق بپرهيز كه جز سوختن به بار نمي‌آورد

2008-08-19T16:57:00.004+04:30

وقتي كتابي مي‌خوانم كه جملات بكر و قشنگ دارد؛ دلم مي‌خواهد تك تك جملات ناب‌اش را براي ديگران هم بخوانم يا بنويسم. گاهي مي‌بينم پنج شش صفحه‌ي ممتد را علامت گذاشته‌ام به نشان اين‌كه نغز است و لازم است دوباره بخوانمش. براي خودم يا كساني كه دوست‌شان دارم. كساني كه مي‌دانم كه از شنيدنش سر ذوق خواهند آمد. في‌الحال دارم "ديلماج" حميدرضا شاه‌آبادي را مي‌خوانم. كم‌تر از صد صفحه خوانده‌ام اما علامت‌گذاري ها زياد شده‌اند. شاه‌آبادي صحنه پرداز قهاري است. حتما درباره‌اش مي‌نويسم. كتاب زنده و جان‌دار است، ملغمه‌اي زيبا از ادبيات و تاريخ.

ميرزا يوسف در رساله‌ي عشقيه در معني عشق شرحي نوشته است كه بخشي از آن صحنه‌اي را تداعي مي‌كند كه فروغي پيش از اين توصيف كرده است:
«عشق آواي دل‌كشي است كه هر غروب آن هنگام كه روشني پا به راه رفتن مي‌گذارد و هراس هجوم تاريكي در دل‌ها جا مي‌گيرد، در گوشت مي‌نشيند و بي اين‌كه بداني از كجاست شيدايت مي‌كند، عجيب آن‌كه صداهاي ديگر ملولت مي‌سازد و اين يكي صفايت مي‌دهد»
با اين همه در خاتمه اين شرح مي‌نويسد « از عشق بپرهيز كه جز سوختن به بار نمي‌آورد» ناكامي در عشق و نگاه تلخ نسبت به آن در سراسر رساله‌ي عشقيه به چشم مي‌خورد. في‌المثل جاي ديگر نوشته است:
«قدماي يونان را اعتقاد بر اين بود كه آدميان در آغاز نفوسي بودند نرينه و مادينه تو‌أمان. مرد و زني در كار نبود. لكن زماني رسيد كه زئوس خداي خدايان در پي آن برآمد كه ثناگويان خود را فزوني دهد. پس آدميان را از ميان به دو نيم كرد. نرينه‌اي و مادينه‌اي. از آن پس درد فراق و دوري در همه‌ي آدميان پديدار شد. هر زن و هر مردي در پي آن برآمد تا نيمه‌ي گمشده‌ي خود را بازيابد و با اتصال به او خويش را از درد فراق رهايي داده به كمال برساند. اما اي عزيز اگر اراده‌ي بزرگ چون خداي خدايان بر فراق باشد با اراده‌ي چون من و تويي وصل ممكن نمي‌شود. اي بسا نيمه‌ي گم‌شده‌ي تو نه در اين سو كه در آن سوي دنيا، جايي كه نمي‌داني كجاست، باشد. جايي كه هيچ‌گاه پاي تو به آن نخواهد رسيد و آن نيمه‌ي گمشده‌ هيچ‌گاه تو را در نخواهد يافت. پس درد فراق درد ابدي آدميان است كه آن را التيامي نيست.»

میان شک و یقین

2008-08-10T18:35:00.005+04:30

رمان از سه داستان تشکیل شده که به صورت موازی روایت می‌شوند. داستان "بهاءالدین کمال" و "قدسی" دختر کوچک میرزا محسن، داستان "یحیی برمکی" و کنیزش "مستوره" و روایتی از عاشورا.

"بهاء" طبیبی است که در ممالک مترقی درس‌ خوانده است و حالا که به ایران برگشته، به امر "میرزا محسن لواسانی" که از یاران "شیخ فضل‌الله نوری" است به مدرسه‌ی خان می‌رود تا در آن‌جا به مداوی بیماران بپردازد.

داستان بعد از قتل شیخ فضل‌الله روایت می‌شود؛ زمانی که چماق‌داران به میرزا حمله می‌کنند تا او را به میانه‌ی بازارچه ببرند و در میان کتاب‌هایش بسوزانند. اگرچه چند نفری مانع می‌شوند و او بدون عمامه و ردا با حالی منقلب از شهادت شیخ، به شاه‌عبدالعظیم پناهنده می‌شود.

در این میان "همایون خان کمال" - پدر بهاء- که زمانی بهاء نوجوان به فرمان او در بوسیدن دست میرزا از دیگران سبقت می‌گرفت؛ در گذر زمان آدم متفاوتی می‌شود و به قول خودش نمی‌داند چه‌طور شد که از پشت میز صحاف‌خانه وارد گود سیاست می‌شود؛ اعلامیه پخش می‌کند و وارد جلسات، بحث‌ها و در نهایت عضو اصلی "انجمن مخفی" و جزء مخالفین میرزا می‌شود.

روایت دوم، روایت یحیی مکی و مستوره است در کتابی به‌نام "وقف‌نامه"‌. وقف‌نامه روایت آن ‌دو از سفر به وادی طف است. مدرسه‌ی خان از موقوفات یحیی است و بهاء با وارد شدن به مدرسه، وقف‌نامه را می‌خواند.

هر کس که وقف‌نامه را می‌خواند دچار نوعی حیرت و تردید می‌شود. روایت یحیی و مستوره‌ نقش مهمی در زندگی روزمره‌ی این افراد دارد. خوانندگان وقفنامه‌ یحیی به دو دسته تقسیم می‌شوند: کسانی که "ظاهریون" نامیده می‌شوند و به ظواهر کتاب اقتدا می‌کنند و کسانی که معنای عمیق و ژرف‌تری را از آن طلب می‌کنند.

یحیی مکی در مُلک سلطان محمد که بیدادگری ظالم بود، زندگی می‌کرد. "همان‌که عمارتی از سرهای بی‌شمار مردم ساخت." یحیی از مکتب و مدرسه بیرون می‌زند و پالان‌دوز می‌شود. عوام می‌شود و راه وادی طف پیش می‌گیرد و مستوره او را در این سفر هم‌راهی می‌کند. اما مستوره برای یحیی تنها کنیز نیست. "چون به مستوره‌مان نظر کنیم او را اکمل خلائق بینیم، خَلقاً و خُلقاً؛ که صورتی ماهگون دارد... هر دو راکب یک اشتریم. لیک اشتر از گاه آمدنِ او، فرمان از او بَرد. پس به حقیقت راکب اوست ..."

قدسی برای بهاء، نقش مستوره‌ را دارد. نقش راکب. او در خیالات خودش، هنگامی که وقف‌نامه را می خواند، قدسی را در لباس مستوره می‌بیند که او را به وادی طف می‌برد.

"من گریخته‌ام. از اراده‌ی آقاجان گریخته‌ام و به دست‌های قدسی پناه آورده‌ام. اما قدسی مرا رانده است، به سوی آینده‌ای که آن را ندانسته‌ام. جهان من دگرگون شده است. و من به هر آن‌چه نشانه‌ای از اعتماد داشته باشد، چنگ می‌زنم: چون غریقی به قدسی می‌آویزم. همان‌طور که به همراه یحیی مکی در وقف‌نامه‌اش به مستوره آویخته‌ام..."

اما روایت سوم و زبان آن مربوط به نقل‌گویی یحیی و مستوره از حادثه و وقایع روز عاشوراست. نقل‌هایی از جنس روضه و مقتل‌خوانی که اشک از چشم‌ها جاری می‌کند.

حیرت و رفع حیرت، شک و یقین؛ دورن‌مایه‌ی اصلی داستان را می‌سازد. اطمینان و قطعیتی در کار نیست. هر کس به فراخور حال، اوضاع و وظیفه‌ای که برای خود می‌شناسد، حوادث را تعبیر و به آن حکم می‌کند. شخصیت‌های داستان به فراخور جبر زمان یا حوادث، خاکستری‌اند. اما این شخصیت‌ها در سیر داستان به سفید یا سیاه میل می‌کنند.

نویسنده روایتی غریب از آدم‌ها و نوع برخورد آن‌ها با مشروطه‌خواهی و کفرستیزی امام حسین علیه السلام را روایت می‌کند. شاکری – شاید ناخواسته- به نوعی مردم‌نگاری و بررسی رفتاری مردم دست زده است؛ رفتار مردم در انتخاب‌هایشان، در مقابل حق و باطل. اکثریتی که "عوام ‌کالانعام" محسوب می‌شوند و چوب جهل‌شان را می‌خورند؛ چه در مشروطه، چه در زمان قیام امام سوم علیه السلام.

شاکری در هر کدام از این سه‌روایت با توجه به منظر‌گاه تاریخی آن، سعی کرده تا زبانی متناسب با آن دوره را به ‌کار برد. تا آن‌جایی که زبان هر کدام از این سه روایت؛ به ترتیب سنگین‌تر می‌شود و اصطلاحات دشوار‌تری در خود دارد. اما برگ برنده‌ی او در این روایت‌های ثقیل و تاریخی، جمله‌نویسی‌های کوتاه و توصیفات زیبای اوست.

انجمن مخفی کتاب خوش‌خوانی محسوب می‌شود. و خوش‌خوانی برای رمانی با چنین حجم، حُسن است. اما متأسفانه داستان در یک سوم نهایی ریتم خود را از دست می‌دهد و کند می‌شود. در یک سوم پایانی رمان، زبانِ داستان متکلف‌تر است و سیر اتفاق‌ها شبیه شروع کتاب پر هیجان و پر از توصیف نیست. و البته نویسنده از پس خاتمه‌ی حوادث و نتیجه‌گیری‌ها هم به خوبی بر نیامده ‌است.

به عنوان مثال به کشته‌شدن میرزا، رابطه‌ی‌ میرزا، قدسی و همایون‌خان، که مهم‌ترین اتفاقات پایانی هستند، بسیار گذرا و نامناسب پرداخته شده است. تا جایی که نه تنها انتظار خواننده بر آورده نمی‌شود؛ بلکه ضربه‌ی نهایی‌ای که نویسنده در نظر گرفته، ضربه‌ای بی‌جا و بدونِ دلیل به‌حساب می‌آید.

همان‌طور که در مقدمه‌ی ضعيف رمان آمده، بیان داستانی و استفاده از رمان برای بررسی تاریخ از روش‌هایی است که در ایران کم‌سابقه است؛ اما در کشورهای اروپایی، روسیه، امریکا و حتی کشورهای شرق آسیا متداول. استفاده از رمان و بیان داستانی به جهت خصوصیات ویژه آن از جمله عامه‌پسندی و عامه فهمی، یکی از ابزارهای غیر قابل انکار در بیان رویدادهای تاریخی است. اما رمان انجمن مخفی که جایزه‌ی قلم زرین امسال را نیز از آنِ خود کرده ‌است، رمان "نخبه‌پسند"ی است تا داستانی عامه‌پسند! و به نظر می‌رسد ناشر هم به نخبه‌پسندی و خاص بودن رمان اذعان داشته است که در چاپ اول، کتاب را در هزار نسخه منتشر کرده است.

دو حادثه‌ی مهم تاریخی – مشروطه و قیام عاشورا- نقطه‌ی عطف و نبض کالبد مذهب شیعه و تاریخ ایران به حساب می‌آید. حوادثی که التقاط اندیشه‌های سیاسی و اسلامی را به خوبی‌ نشان می‌دهد و شاکری در این کتاب، سعی کرده است تا با تلفیق این دو حادثه‌ی مهم، رمانی در بستر تاریخ بسازد. تلاشی که تا به امروز نمونه‌ای منحصر به ‌فرد و قابل تامل محسوب می‌شود.

اصل مطلب

نامه‌هاي بدون نشاني

2008-07-25T18:22:00.005+04:30

«اسکار و خانم صورتی» داستانِ نامه‌های پسر‌بچه‌ای ده ساله به نام اسکار، به خدا است. پسر‌بچه سرطان دارد و در بیمارستان بستری است و خانمِ صورتی که اسکار او را"مامان‌صورتی" صدا می‌زند؛ پرستار او‌ست. پرستاری که در دوازده روز باقیمانده‌ی زندگی او؛ روزهایی افسانه‌ای برایش می‌سازد.

نامه‌ها توصیف دوازده روز از زندگی شوخی‌وار و شاعرانه‌ی اسکار است. دوازده روز پر از آدم‌های مضحک و متأثر کننده. مامان‌صورتی از اسکار می‌خواهد تا به‌ خدا نامه‌ بنویسد و در نامه‌هایش از هر چیزی که دلش می‌خواهد صحبت کند: «چیزهایی که به کسی نمی‌گی. فکرهایی که وزن دارند و رسوب می‌کنند. سنگین و بی‌حرکتت می‌کنن. جای فکرای تازه‌تو می‌گیرن و فاسدت می‌کنن. اگه حرف نزنی تبدیل به یه زباله‌دونی از فکرای کهنه می‌شی» ص 16

او در واقع افسانه‌ی «دوازده روزِ پیش‌گو کننده» را برای اسکار تعریف می‌کند. افسانه‌ای که در دوازده روز آخر هر سال می‌توان هوایِ دوازده ماهِ سالِ بعد را پیش‌بینی کرد. کافی‌ست که هر روز را مثل یک تابلوی کوچک از یک ‌ماه در نظر بگیریم. اسکار در این بازی باید هر روز را برای خودش، ده سال حساب کند. او تا دوازده روز آینده، صد و بیست ساله می‌شود و در هر یک از این روزها آثار گذران عمر و شرایط مقتضی با سنش، برایش نمایان خواهد شد.

«... ده سالِ وحشتناکی را گذراندم. سی‌سالگی سخت است. سن نگرانی‌ها و مسئولیت‌هاست...» ص 51

«... خدای عزیز، امروز به چهل تا پنجاه سالگی رسیدم و همه‌اش کارهای احمقانه کردم. چون اهمیت زیادی ندارد خیلی زود می‌گذرم: پگی‌بلو حالش خوب است؛ اما پاپ‌کورن که چشمِ دیدن من را ندارد، دختر چینی را پیش پگی فرستاده و او دهن‌لقی کرده و گفته که من و او دهانِ هم را بوسیده‌ایم... حالا همه‌ی آدم‌های بخش مرا به چشم یک خانم‌باز نگاه می‌کنند.
- مامان‌صورتی، نمی‌دونم چی به سرم اومد.
- سنِ شیطانی، اسکار. مردا این‌جوریَن. بین چهل و پنجاه‌سالگی، اعتماد به‌نفس دارن. پی می‌برن که می‌تونن غیر از زنِ خودشون با زَنای دیگه هم خوش بگذرونن.» ص 55

«... پگی‌بلو رفت. پیشِ پدر و مادرش رفت. من که خنگ نیستم می‌دانم که دیگر هرگز او را دوباره نخواهم دید... پگی و من عمری را با هم گذراندیم و حالا تنها شدم. طاس و فرتوت و خمیده و خسته رویِ تخت افتاده‌ام. پیری چقدر زشت است.» ص 69

مامان‌صورتی یک کَچ‌کار(کُشتی‌گیر) قدیمی است که از کل مسابقاتش 160 تا را برنده شده و 43 تایش را ناک‌اوت کرده است. او به واسطه‌ی شغلش، خیلی مؤدب نیست، اما با نوع حرف‌هایش شخصیت جذاب و جسوری را برای اسکار تداعی ‌می‌کند. مثلاً وقتی حرف از «مُردن» پیش می‌آید، همه به‌جز او، کَر می‌شوند:

« - مامان‌صورتی، به نظر می‌رسه هیچ‌کس به من نمی‌گه که دارم می‌میرم.
نگاهم می‌کند. آیا حالت و رفتارِ او هم مثلِ دیگران خواهد بود؟
- اسکار برای چی می‌خوای چیزی رو که می‌دونی، بهت بگن؟
اوه، پس او هم شنیده است.
- مامان‌صورتی به نظرم این بیمارستان اونی که بایست باشه نیس. مگه بیمارستان جایی نیس که آدما میان تا حال‌شون خوب بشه. در حالی‌که این‌جا برای مردن هم میان.
- حق با توئه اسکار، فکر می‌کنم همین اشتباه رو هم برای زندگی می‌کنیم. ما فراموش می‌کنیم که زندگی شکستنی و گذراست. همه تظاهر می‌کنیم که انگار همیشگی هستیم. » ص 15

درون‌مایه‌ی "اسکار و خانم صورتی" شباهت زیادی به فیلم "نامه‌ای به خدا"ی مجید مجیدی دارد. داستان خواهر و برادری از روستای‌ شیخ‌محله‌ی استان گیلان که مادرشان مریض است. بچه‌ها برای بهبودی حال‌ مادرشان راه ‌چاره‌ای نمی‌یابند، جز نوشتن نامه به خدا. خدایی که می‌تواند حال "پگی بلو" را برای اسکار و مادرِ مریض را برای بچه‌ها خوب کند. قصه‌ی روزمره‌ی همراهی خدا با بنده‌ها. قصه‌ای که معمولا در انتهای نامه‌ها بعد از بوسیدن خدا با امید به دیدار دوباره در فردا، ادامه پیدا می‌کند.

نویسنده‌ی کتاب - اریک امانوئل اشمیت- فارغ‌التحصیل رشته‌ی فلسفه از دانش‌سرای عالی پاریس است. و شاید به همین دلیل است که مفاهیم عمیق فلسفی از زندگی روزمره‌ی آدم‌ها را در نامه‌های کودکانه‌ی اسکار جا داده است.

«سعی‌کردم به پدر و مادرم توضیح دهم که زندگی هدیه‌ای عجیب و بامزه است. اولِ کار، به این هدیه‌ ارزشِ زیادی می‌دهیم. فکر می‌کنیم که زندگیِ‌ ابدی دریافت کرده‌ایم. بعد قدرِ آن را نمی‌دانیم. آن را فاسد و خیلی کوتاه می‌یابیم و تقریباً حاضر می‌شویم آن را دور بیاندازیم. بالاخره متوجه می‌شویم که نه یک هدیه بلکه درست یک امانت است. حال سعی می‌کنیم لایق و سزاوارش باشیم. من که صد سال دارم، می‌دانم که از چه‌چیزی حرف می‌زنم. هرچه پیرتر می‌شویم باید ذوقِ بهادادن به زندگی را بیش‌تر نشان بدهیم. باید باریک‌بین و هنرمند شد...»ص 72

داستان «اسکار و خانم صورتی» یکی از سه داستانی است که با عنوانِ «چرخه‌ نادیدنی» و جداگانه منتشر شده ‌است. دو داستان دیگر: یکی «میلارپا» با مضمونی بودایی و دیگری «ابراهیم آقا و گُل‌های قرآن» با مضمونِ عرفان اسلامی منتشر شده است. مقدمه

بر اساس «اسکار و خانم صورتی» نمایش‌نامه‌ای تهیه شده که در تأتر شانزه‌لیزه‌ی پاریس به نمایش درآمده است. در این نمایش، "دانیل داریو" ستاره‌ی کهنه کار و بلندآوازه‌ی فرانسوی، نقشِ مامان‌صورتی را ایفا کرد؛ نقشی که باعث شد، اشمیت کتابش را به او تقدیم کند.

اسکار و خانم صورتی، اریک امانوئل اشمیت / مهتاب صبوری، بازتاب نگار